چکیده:                                                                                           

در این مقاله می خواهیم به این سوال پاسخ دهیم که سایبر ژورنالیسم چیست و رواج این نوع روزنامه نگاری چه تاثیری بر مارپیچ سکوت دارد؟ در این نوشتار با بیان نظریه مارپیچ سکوت الیزابت نوئل نئومان و نیز شرایط ایجاد آن و مقایسه این شرایط با ویژگیهای روزنامه نگاری آن لاین سعی کرده ایم تا به سوال خود پاسخ دهیم. این مقاله نشان می دهد که روزنامه نگاری آن لاین با گسترش فضای عمومی و نیز ایجاد فضای عمومی مجازی به آزادی بیان کمک کرده و با ظهور این نوع روزنامه نگاری اثر مارپیچ سکوت تا اندازه زیادی خنثی می شود؛ هر چند دولتها سعی می کنند با اعمال قدرت بر فضای مجازی این امر را تا حدی تحت کنترل خود درآورند.

مقدمه:

پیدایی و پیشرفت اینترنت در ایجاد شرایط گذار از جامعه صنعتی به جامعه اطلاعاتی جایگاه برجسته ای پیدا کرده است. شبکه اینترنت اکنون به قول برخی از محققان ارتباطی ستون فقرات ارتباطات اطلاعاتی سراسری کره زمین و به عبارت دیگر، "شبکه شبکه های اطلاع رسانی" جهان شناخته می شود.( معتمد نژاد؛ 1382)

به این ترتیب جامعه اطلاعاتی نوع تازه ای از جامعه است که مفهوم مرکزی آن را اطلاعات و تکنولوژی های اطلاعاتی شکل می دهند(شکرخواه؛1384) در این در جامعه بزرگراههای ارتباطی از نظر اجتماعی؛ فرهنگی و اقتصادی فضاهای معینی را برای انسان ایجاد می کنند فضاهایی با عناصر تازه؛ فضاهای بدون مرزهای جغرافیایی و سیاسی. این بزرگراهها بر اقتصاد؛ آموزش؛ ارتباطات؛ سیاست ؛ تفریح ؛ رفاه و... موثرند و آگاهی ها؛ نگرش ها و رفتارهای انسانها را در سرار کره زمین تحت تاثیر قرار می دهند.( محسنی؛ 1375 ) در حال حاضر مردم با داشتن یک کامپیوتر؛ مودم و یک خط تلفن می توانند وارد سپهر جهانی اطلاعات شوند.(شکرخواه؛1384)

نقش رایانه ها در شبکه های ارتباطی باعث شده است که مردم قدرت ارتباطی را از رسانه ها و در این ارزیابی از دروازه بانان پس بگیرند. این امر به معنی این است که قدرت ارتباطی از محدود به گسترده(یک منبع برای تمامی مخاطبان) به حالت گسترده به گسترده نقل مکان کرده است. (شکرخواه؛ 1382 )

به این ترتیب مفاهیمی چون رسانه های قدرتمند؛ انحصار؛ مخاطب و دروازه بانی مطبوعات دستخوش تغییرات اساسی می شود. حال سوال اینجاست که سایبر ژورنالیسم چیست و رواج این نوع روزنامه نگاری چه تاثیری بر فضای واقعی دارد؟

کلمات کلیدی:

ژورنالیسم؛ روزنامه نگاری آن لاین؛ جامعه اطلاعاتی؛ گستره عمومی؛ مارپیچ سکوت

تاریخچه روزنامه نگاری:

هنگامی که در سال 1450 یوهان گوتنبرگ در کارگاه کوچکی در شهر ماینز آلمان موفق شد نخستین صفحه کاغذ را با استفاده از حروف متحرک فلزی چاپ کند؛ نمی توانست تصور کند که این اختراع چه انقلابی در دنیا به پا خواهد کرد. (بدیعی؛ 1383)

نخستین روزنامه نزدیک به 4 هزار سال پیش در روم با نام آکنادیورنا منتشر شد.(عباس زاده؛1383) در ایران اولین روزنامه کاغذ اخبار نام داشت که در زمان محمد شاه در سال 1253 هجری قمری توسط میرزا صالح شیرازی منتشر شد( زارعیان 1383) که در آن اخبار حکومتی نوشته می شد.

هر چند از زمان انتشار نخستین روزنامه های جهان مدت زیادی گذشته است؛ سایبر؛ پترسون و شرام معتقدند که تمامی مطبوعات جهان در چارچوب 4 سیستم اقتدارگرا؛ تمامیت خواه شوروی؛ آزادیخواه و مسوولیت اجتماعی منتشر می شوند. در دو نوع اول روزنامه باید در خدمت پیشبرد اهداف دولت و در خدمت حزب حاکم باشد. (دهقان؛ 1381) این دولتها از طریق تصویب قوانین سخت گیرانه مطبوعاتی به شدت مطالب منتشره را تحت کنترل دارند. در این کشورها بواسطه انحصاری بودن رسانه ها اثرات آنها زیاد ارزیابی می شود. ساروخانی در این باره می گوید: " در شرایط انحصار گوینده های خبری مشخصی با دیدگاههای مشخص وجود دارند؛ اخبار از کانالهای معین و یکسانی می گذرند و در نهایت مشتریان خبری در مورد هر حادثه یک نوع خبر  و یا نوع تفسیر خبری می یابند. (1384؛101)در حالی که در یک جامعه لیبرال که در آن همواره وسایل ارتباط جمعی تحت نظارت دولت نیستند؛ ممکن است اثرات تلویزیون با فلان روزنامه خنثی شود.

(کازنو؛ 1356 )

نظریه مارپیچ سکوت:

یکی از نظریه هایی که بیش از دیگر نظریه ها به رسانه های جمعی قدرت می دهد؛ نظریه مارپیچ سکوت است که الیزابت نوئل نئومان آن را مدون کرده است. استدلال نوئل نئومان این است که رسانه های جمعی حتما بر افکار عمومی اثرهای قوی دارند اما این اثرها به خاطر محدودیت پژوهش در گذشته کم اهمیت شمرده شده یا کشف نشده باقی مانده است . نوئل نئومان می گوید که سه ویژگی ارتباط جمعی یعنی تراکم؛ همه جایی بودن و هم صدایی در ایجاد اثرهای قوی بر افکار عمومی با هم ترکیب می شوند. هم صدایی به تصویر همشکلی از رویداد یا موضوعی که می توان توسعه داد؛ اشاره دارد و اثر هم صدایی این است که بر مواجهه گزینشی غلبه می کند تا افراد نتوانند پیام دیگری را انتخاب کنند و نشان دهنده این گمان است که بیشتر افراد به گونه ای به موضوع نگاه می کنند که رسانه های جمعی آن را عرضه می دارند. عامل دیگر مارپیچ سکوت است. در خصوص یک موضوع مناقشه انگیز افراد درباره توزیع افکارعمومی حدس هایی می زنند؛ آنها سعی می کنند تعیین کنند که در اکثریت قرار دارند یا نه و سپس می کوشند تعیین کنند که تغییر افکار عمومی در جهت موافقت با آنهاست یا نه. اگر احساس کنند در اقلیت قرار دارند گرایش پیدا می کنند که درباره موضوع سکوت کنند هر چه بیشتر ساکت بمانند افراد دیگر بیشتر احساس می کنند که دیدگاه متفاوت عرضه نشده و بیشتر ساکت می مانند. (دهقان؛1381 : 396-397)

در این میان رسانه ها تصورات افراد را راجع به این که چه عقایدی مسلط است؛ شکل می دهند همچنین آنها تصورات مربوط به عقاید رو به افزایش را شکل می دهند و در نهایت رسانه ها تصوراتی را شکل می دهند راجع به این که شخص چه عقیده ای را می تواند در افکار عمومی ابراز کند بدون این که منزوی شود. (همان)

سایبرژورنالیسم و ویژگیهای آن:

روزنامه نگاری الکترونی از جمله مباحثی است که تقریبا همزمان با آغاز فعالیت شبکه جهانی اینترنت در سال 1992 در جوامع گسترش یافت. ( مصباح؛2005)

در این سال اولین روزنامه الکترونی جهان با نام شیکاگو آن لاین [1]منتشر شد که نسخه الکترونیکی شیکاگو تریبون است. (بدیعی؛ 1383) نمکدوست در خصوص سایبرژورنالیسم و روزنامه‌نگاری سنتی می گوید که سایبرژونالیسم همان روزنامه‌نگاری کاغذی است با بهره‌گیری از امکاناتی که اینترنت و آنلاین بودن در اختیار فرد قرار می‌دهد. (منصوری؛1385)

اما عاملی تفاوتهای روزنامه نگاری سنتی و آن لاین را در سه محور ظرفیت های تولید؛ تعامل رسانه با مخاطب و تفاوت عامل زمان و مکان می داند. (عاملی؛1385)

"روزنامه های الکترونیک[2]؛ روزنامه های آن لاین [3]؛ روزنامه های دیجیتال [4]؛ نسخه های دیجیتال [5]و روزنامه های سایبر[6] صرفا چند نمونه از نام هایی است که به این نوع از روزنامه ها اطلاق می شود. این روزنامه ها که به انواع متفاوت روزنامه نگاری و در راس آنها به روزنامه نگاری سایبر دامن زده اند؛ علاوه بر این که بر این که خوانندگان خارج از حوزه تیراژ مکتوب را مطلع می سازند؛ مزایای دیگری هم دارند که باید شناسایی شود".(شکرخواه؛ 1384: 16 )

"پروفسور پاول در تعریف روزنامه نگاری سایبر می گوید: در ساده ترین سطح باید بگویم که روزنامه نگاری سایبر- دیجیتال- آنلاین یک کانال تازه برای تحویل؛ بسته بندی و توزیع اطلاعات از سوی سازمان خبری است. افزون بر این سایبر محیطی است که در آن ساختن انواع خبرها امکان پذیر است در این محیط انواع عناصر رسانه ای با یکدیگر ترکیب شده و باعث تعامل استفاده کنندگان از محتوا می شوند و این امر به تسهیل توزیع و پس فرست می انجامد. سایبر در همین حال در حال پاشیدن بذر تازه ای از روزنامه نگاری است که در آن برخلاف گذشته که آزادی مطبوعات فقط متعلق به مالکان مطبوعات بود اکنون هر کس رسانه خود را دارد."(همان؛ 88)

سه نوع روزنامه نگاری سایبر وجود دارد: روزنامه نگاری مبتنی بر حاشیه نگاری؛ روزنامه نگاری مبتنی بر منبع نامحدود و روزنامه نگاری فراسازگارانه. (همان)

شکرخواه در خصوص علل گرایش به این نوع روزنامه نگاری به آزادی از زمان و مکان؛ امکان دسترسی به ادبیات جهانی واژه ها (به علت وجود فرامتن)؛ امکان استفاده از گرافیک متحرک؛ موسیقی؛ صدا و تصویر؛ امکان کنش و واکنش دوسویه؛ امکان شخصی شدن و رفتارهای افقی و بدون سلسله مراتب اشاره می کند.( 1382)

اثرات روزنامه نگاری سایبر بر مارپیچ سکوت:

هر چند پیش از ظهور رسانه های سایبر هم نظریه نوئل نئومان با نام مارپیچ سکوت مورد تردید قرار گرفته بود اما ژورنالیسم سایبر بیش از پیش آن را در معرض نقد قرار می دهد. این امر به دلایل گوناگونی قابل بررسی است . نخست منطق عام فضای مجازی است که در این نوع روزنامه نگاری نیز متجلی می شود. به گفته عاملی ايده اينترنت از يک فلسفه جهان نگري برخوردار بود که بدنبال وصل کردن انسان به همه جهان بود. بنابر اين مهمترين منطقي كه در وراي اين فضا وجود دارد، توسعه جهاني انسان است (1385)

با این منطق دسترسی های انسان جهانی شده و مفهوم رسانه قدرتمند و جامعه تک صدایی زیر سوال می رود. در این شرایط ویژگی هایی که نوئل نئومان برای ارتباط جمعی مورد نظر خود بر شمرده بود؛ بویژه هم صدایی که مانع از مواجهه گزینشی با اخبار شده و قدرت انتخاب را کاهش می دهد؛ از میان می رود. شاید از این روست که " یکی از تاثیرات مهم تکنولوژی های نوین ارتباطی و اطلاعاتی یا رسانه های نوین تکوین عرصه عمومی نوین در جوامع معاصر است. عرصه عمومی عرصه یا فضایی حایل و واسط بین دولت و مردم است. هابرماس کنش ارتباطی عقلانی – انتقادی را شکل استاندارد ارتباط در عرصه عمومی می داند که ابتدا در مکانهایی نظیر قهوه خانه ها؛ مکانهای نمایشی نظیر سالن های تئاتر و مناسک دینی به ظهور رسیده است و سپس رسانه های چاپی به ویژه روزنامه ها به گسترش آن  کمک شایان توجهی کرده اند". (کوثری؛ 1383 : 66)

از سوی دیگر روزنامه نگار آن لاین بویژه در شکل وبلاگ نویس می تواند فارغ از محدودیتهای موجود در جهان واقعی به ویژه ممنوعیتهای قانونی و فراقانونی به بیان نظرات خود درباره مسائل مختلف بپردازد. پروفسور مک آدامزدر این باره می گوید: روزنامه نگاری سایبر قطعا آزادی بیان را تقویت خواهد کرد.(شکرخواه؛ 1384)این خود موجب خواهد شد کسانی که در فضای واقعی امکان یا جرات ابراز عقاید منتقدانه خود را ندارند؛ در فضای مجازی این امکان را پیدا کنند. ایجاد صداهای مختلف از تراکم و هم صدایی رسانه های حکومتی می کاهد و به این صورت مارپیچ سکوت شکسته می شود . در این فضاست که افراد دیگر هم به ابراز عقید ه تشویق می شوند. از میان رفتن شرایط حاکم بر جهان واقعی مانند کسب مجوز برای راه اندازی رسانه ها؛ همچنین تعامل بالا در این نوع رسانه ها که فضای ابرازعقیده را برای کاربر حتی با هویت ناشناس هم ایجاد می کند؛ فرازمانی و فرامکانی بودن و شخصی بودن همگی در از میان بردن این مارپیچ موثرند.

نتیجه گیری:

روزنامه نگاری آن لاین با ویژگیهای منحصر به فرد خود نه تنها موجب گسترش عرصه عمومی شده بلکه خود عرصه عمومی نوینی با نام عرصه عمومی مجازی یا سایبر خلق کرده

است. (کوثری؛1383) این امر موجب شده سه شرط تراکم؛ هم صدایی و همه جایی بودن رسانه های جمعی که از دید نوئل نئومان عامل بوجود آمدن مارپیچ سکوت هستند؛ از میان رفته یا تضعیف شود. به این ترتیب امکان شنیدن صداهای مختلف بوجود می آید و افراد می توانند آزادانه به بیان نظرات خود بپردازند . البته ضریب دسترسی پایین به اینترنت و کم بودن سواد رسانه ای در بسیاری از کشورهای جهان سوم و نیز اعمال قدرت دولتهای این کشورها بر فضای مجازی می تواند تا حدی دسترسی آزادانه و به اطلاعات و در نتیجه شکسته شدن مارپیچ سکوت را در این ممالک با مشکل مواجه کرده یا تضعیف کند. هر چند حتی در این شرایط هم مفهوم انحصار و رسانه قدرتمند تا حد زیادی در حال از میان رفتن است.

کتابنامه:

·                    بدیعی؛ نعیم (1383) معيارهاي‌ روزنامه‌نگاري‌ مطلوب‌ در ايران‌: بررسي‌ ديدگاه‌هاي‌ استادان دانشگاه و روزنامه‌نگاران؛ سایت جامعه اطلاعاتی

‌ http://iranwsis.ir/Default.asp?C=IRAR&R=&I=189#BN189

·                    بدیعی؛ نعیم(1383) روزنامه نگاری در جامعه اطلاعاتی؛ سایت ایتنا

http://www.itna.ir/archives/article/001056.php

·                    دهقان؛ علیرضا(1381) نظریه های ارتباطات؛ تهران؛ انتشارات دانشگاه تهران

·                    زارعیان؛داود(1383) مبانی کلی ارتباط جمعی؛ تهران؛ موسسه کارگزار روابط  عمومی

·                    ساروخانی؛ باقر(1384) جامعه شناسی ارتباطات؛ تهران؛ انتشارات اطلاعات

·                    شکرخواه؛ یونس (1384 ) روزنامه نگاری سایبر؛ تهران؛ انتشارات ثانیه

·                    شکرخواه ؛ یونس (1382) چالش‌هاي‌ روزنامه‌نگاري‌ الكتروني‌ در برابر روزنامه‌نگاري مطبوعاتی؛‌ راديويي‌ و تلويزيوني‌ كنوني‌؛ سایت جامعه اطلاعاتی

http://iranwsis.ir/Default.asp?C=IRAR&R=&I=30

·                    عاملی؛ سعید رضا(1385) مطالعه جزوه درس فضای مجازی؛ دانشگاه تهران

·                    عباس زاده؛ مهدی(1383) جزوه درس تاریخ روزنامه نگاری؛ دانشگاه علامه طباطبایی

·                    کازنو؛ ژان(1356 ) جامعه شناسی وسایل ارتباط جمعی؛ ترجمه منوچهر محسنی و باقر ساروخانی؛ تهران؛ انتشارات دفتر رادیو – تلویزیون ملی ایران

·                    کوثری؛ مسعود(1383) سرایت زبانی در ارتباطات سیاسی ؛ مجله علوم اختماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد؛ شماره 4؛ صص 63-78

·                    محسنی؛ منوچهر(1375)مقدمات جامعه شناسی؛ تهران؛ نشر دوران

·                    مصباح؛ مهیندخت (2005) اینترنت و وبلاگ نویسی در ایران

http://www2.dw-world.de/persian/gesellschaft/1.152590.1.html

·                    معتمدنژاد؛ کاظم(1382) اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی؛ تهران؛ مرکز پژوهش های ارتباطات

·                    منصوری؛ سارا(1385) روزنامه نگاری سایبر در ایران؛ سایت خبرنگار

http://www.reporter.ir/archives/85/7/004719.php

ضمائم:

Chicago online:1

e-paper:2

online newspapers:3

digital newspapers:4

digital issues:5

cyber journals:6

e-subscribers:7